Testament bywa postrzegany jako najwyższa forma zabezpieczenia woli spadkodawcy – akt, który pozwala jednoznacznie rozporządzić majątkiem na wypadek śmierci. Pomimo swojego ostatecznego charakteru, testament nie zawsze odzwierciedla rzeczywistą wolę spadkodawcy i nie jest dokumentem absolutnie niepodważalnym – piszą Tomasz Uljasz i Cyntia Mizak, prawnicy z RESIST Rezanko Sitek.
Ważność testamentu może być kwestionowana zarówno z powodu niedochowania wymogów formalnych, braku zdolności do czynności prawnych u testatora (spadkodawcy), jak i wystąpienia wady oświadczenia woli.
W praktyce spraw spadkowych zarzut nieważności testamentu podnoszony jest coraz częściej – szczególnie, gdy u spadkobierców ustawowych pojawią się wątpliwości co do stanu psychicznego testatora lub okoliczności, w jakich testament został sporządzony.
Przesłanki nieważności testamentu
Art. 945 par. 1 kodeksu cywilnego zawiera zamknięty katalog przesłanek nieważności testamentu, opartych na wadach oświadczenia woli. Należą do nich:
- brak świadomości albo swobody w powzięciu decyzji i wyrażeniu woli,
- błąd, który uzasadnia przypuszczenie, że gdyby testator nie działał pod jego wpływem, nie sporządziłby testamentu tej treści,
- groźba.
Stan wyłączający świadome albo swobodne powzięcie decyzji i wyrażenie woli
Stan wyłączający świadome powzięcie decyzji i wyrażenie woli przejawia się brakiem zdolności do prawidłowego rozeznania sytuacji, niemożnością oceny własnych zachowań oraz działań innych osób, a także nieuświadamianiem sobie znaczenia i skutków podejmowanego postępowania.
Natomiast stan wyłączający swobodę testatora przejawia się w sytuacjach, w których spadkodawca składa oświadczenie woli, kierując się pobudkami emocjonalnymi lub uczuciowymi o charakterze chorobowym albo pod wpływem sugestii osób trzecich, bez zachowania autonomii w podejmowaniu decyzji.
Co istotne, zarówno brak możliwości świadomego podejmowania decyzji, jak i ograniczenie swobody w wyrażaniu woli, muszą wynikać z przyczyn tkwiących wewnątrz testatora, a nie z okoliczności zewnętrznych, w jakich się znalazł. Źródłem tej wady są więc cechy psychiki lub procesów myślowych występujące u spadkodawcy.
Powyższe stany mogą mieć charakter:
- trwały – np. wynikający z choroby psychicznej, otępienia starczego, niedorozwoju umysłowego,
- przejściowy – np. spowodowany zażyciem alkoholu, narkotyków, środków psychotropowych, hipnozą czy też wysoką gorączką.
Błąd w kontekście testamentu
Oświadczenie ostatniej woli będzie wadliwe, jeżeli zostało złożone na skutek błędu uzasadniającego przypuszczenie, że gdyby spadkodawca nie działał pod jego wpływem, to nie sporządziłby testamentu o takiej treści. W rozumieniu prawa cywilnego, błąd oznacza mylne wyobrażenie o rzeczywistości – faktycznej lub prawnej – które wpływa na treść oświadczenia woli.
W przypadku testamentu błąd uzasadnia nieważność wyłącznie wtedy, gdy istnieją podstawy, by przyjąć, że gdyby spadkodawca działał bez tego błędu, nie sporządziłby testamentu o takiej treści. Błąd w tym znaczeniu musi mieć charakter subiektywnie istotny dla spadkodawcy.
Przykłady błędu:
spadkodawca powołuje do spadku osobę, przekonany, że to ona uratowała mu życie, podczas gdy w rzeczywistości tak nie było,
spadkodawca wydziedzicza jednego z synów, mylnie sądząc, że uporczywie uchyla się on od obowiązków rodzinnych względem niego,
Ponadto, istotne jest, że na błąd można powołać się bez względu na to, czy został on wywołany umyślnie lub nieumyślnie przez osoby trzecie (podstęp), czy też pojawił się z winy lub bez winy testatora.
Groźba
Ostatnią z przesłanek nieważności testamentu jest groźba, o której wystąpieniu można mówić wtedy, gdy testator sporządza testament o konkretnej treści pod wpływem obawy, iż w przeciwnym razie spotka go lub jego bliskich niebezpieczeństwo.
Groźba nie musi być obiektywnie poważna – wystarczy, że w danych okolicznościach wywołała u testatora uzasadnione poczucie zagrożenia i pozbawiła go swobody decyzji. W takiej sytuacji, testator dokonuje wyboru między złożeniem oświadczenia ostatniej woli o określonej treści a odmową dokonania czynności prawnej i narażeniem się na realizację groźby.
Przykład: Osoba starsza, zależna od opieki bliskich, zostaje zmuszona do sporządzenia testamentu pod groźbą pozostawienia jej bez pomocy.
Jak udowodnić nieważność testamentu
Zarzut nieważności testamentu można skutecznie podnieść wyłącznie przed sądem spadku. Ciężar dowodu spoczywa na osobie, która podnosi taki zarzut.
W praktyce wykazanie nieważności aktu ostatniej woli wymaga zgromadzenia obszernego materiału dowodowego, w szczególności:
- dokumentacji medycznej testatora,
- opinii biegłego psychiatry lub neurologa,
- ekspertyzy grafologicznej,
- zeznań świadków.
W jakim czasie można powołać się na nieważność testamentu
Zgodnie z art. 945 par. 2 kodeksu cywilnego osoba mająca interes prawny (np. spadkobierca ustawowy, testamentowy lub zapisobierca) może powołać się na nieważność testamentu: w ciągu 3 lat od dnia, w którym dowiedziała się o przyczynie nieważności, jednak nie później niż w ciągu 10 lat od otwarcia spadku. Są to terminy zawite (prekluzyjne) – po ich upływie podnoszenie zarzutu nieważności staje się niemożliwe, niezależnie od tego, jak poważne byłyby podstawy jego podważenia.
Podsumowując, testament, choć nazywany „ostatnią wolą”, nie zawsze odzwierciedla rzeczywistą wolę spadkodawcy. Brak świadomości, błąd czy groźba mogą prowadzić do jego nieważności. W tego rodzaju sprawach kluczowa jest szybka reakcja oraz zgromadzenie odpowiedniego materiału dowodowego, bowiem upływ wskazanego wyżej terminu ostatecznie uniemożliwia skuteczne kwestionowanie ważności testamentu.
